Lezing Spiritualiteit en Onderwijs

Lezing Spiritualiteit en Onderwijs – OSG Piter Jelles te Leeuwarden, ter gelegenheid van het afscheid van mevrouw E.I. (Elly) Bloem, vrijdag 11 november 2016.
Door mevrouw Dr. E.C. (Lia) van Aalsum, theologe voor professionele spiritualiteit (Onderwijs / Bijbelse en joodse spiritualiteit / Geestelijke vorming), e-mail Lia.vanAalsum@han.nl.

Beperkt citeren of aanhalen is toegestaan, mits met de juiste bronvermelding (auteur, titel en jaartal, website). Zie verder o.a. Kijken naar spiritualiteit – om te leren, Nijmegen 2011; Spiritualiteit in het onderwijs. Een handreiking, Delft 2011 (ook als
e-book).
NB De woorden van dank en de persoonlijke verwijzingen naar mevrouw Bloem zijn verwijderd.

Inleidend

In het komende uur denken wij na over de waarde van spiritualiteit voor het onderwijs. Dit gaat in drie stappen. Eerst kijken we naar spiritualiteit als fenomeen, waar gaat het eigenlijk over? Ten tweede staan we stil bij enkele denkers die op de een of andere manier het belang van spiritualiteit voor onderwijs belichten. Ten derde kijken we naar de concrete praktijk van het onderwijs: als uzelf iets zou willen met spiritualiteit, waar moet u dan op letten?

1 Kijken naar het fenomeen spiritualiteit

Het begrip spiritualiteit heeft in onze westerse cultuur een zekere vanzelfsprekendheid gekregen. Het wordt gebruikt in verband met persoonlijke groei, met motivatie op het werk, met een bepaald levensgevoel. Maar spiritualiteit is veel meer dan dat. En willen we nadenken over de waarde van spiritualiteit voor onderwijs en voor ons persoonlijk, dan moeten we leren kijken naar spiritualiteit. Dat gaan we hier doen door stil te staan bij de essentie van spiritualiteit, om vervolgens naar een aantal grondvormen te kijken. Met die grondvormen volg ik de bekende professor Kees Waaijman, hoogleraar spiritualiteit (emeritus) aan de Radboud Universiteit van Nijmegen.

Spiritualiteit in de kern
Kort gezegd gaat het bij spiritualiteit om gehoor geven; gehoor geven aan de Stem die een mens persoonlijk aanspreekt en uitdaagt werkelijk tot leven te komen. Het gaat om een uiterst subtiel proces. Soms gaat dit gepaard met indringende gebeurtenissen of bijzondere ervaringen. Maar vooral speelt het zich af door alles heen. Het is een bewustwordingsproces. Iemand reageert op een signaal van elders, op iets dat het gewoon menselijke en alledaagse doorbreekt. Er is Aanspraak, met een grote A.
Het gaat hier dus om een religieus fenomeen. Let wel, religieus in brede zin; dit hoeft niet noodzakelijk godsdienstig te zijn! Het betreft de religieuze dimensie van het leven en ieder mens kan dit meemaken. Voor de een wordt het allesbepalend, voor de ander is het latent aanwezig. Elk mens wordt uitgenodigd, ja uitgedaagd gehoor te geven.
Waarom zou je op die Aanspraak ingaan? Waarom zou je deze roepstem beantwoorden? Omdat het diepte geeft aan het leven. Het tilt over grenzen heen. Het versterkt de kwaliteit van leven. Niet dat het er altijd fijner op wordt. Het spirituele proces kan zeer confronterend zijn en maken dat iemand nieuwe wegen inslaat, gebaande paden verlaat, tegen de stroom in moet gaan. Spiritualiteit is niet romantisch. Maar het is wel enorm vervullend. Het brengt namelijk in contact met de kostbaarheid van het leven en intensiveert het richtingsgevoel. Spiritualiteit wekt de eerbied en voedt het aanvoelen van bestemming.
Moeilijke taal? Vreemde woorden? Misschien. Maar laten we eens kijken hoe dit er in de praktijk uitziet.

De spiritualiteit van het dagelijks leven
Wij leven in een cultuur waarin van alles op ons afkomt en waarin wij veel verplichtingen hebben. Het werk, de familie en de leefomgeving vragen het nodige van ons. Het is druk en enerverend, maar het heeft ook iets dynamisch. De tijd vliegt en het leven heeft iets vanzelfsprekends. Soms zit het tegen. Het loopt niet lekker in de relatie, het wil niet op het werk of de gezondheid laat het afweten. Het hoort er allemaal bij en we doen het ermee, zo goed en kwaad als het gaat.

Toch valt er meer te beleven. Soms is er contact met bewegingen onder de oppervlakte. Je voelt iets van het mysterie. Dit kunnen positieve gebeurtenissen zijn, maar het kunnen ook processen zijn die de beperktheden en de eindigheid van het leven naar voren halen. In zowel het mooie als in het moeilijke kan zich iets openbaren van een andere orde. Bij geboorte en sterven, in lichamelijke vitaliteit en in lichamelijke afbraak, in de intieme relatie en bij het breken van die relatie. Je maakt contact met het leven zelf. Doorheen het mooie of doorheen het verdrietige voel je soms iets van dat wat groter is, van stuwende geestkracht, van stille aanwezigheid. Het leven openbaart zich als veel-zeggend en geheimvol.
Overal kunnen die subtiele wenken zich voordoen. Dus ook op de werkvloer of in een gesprek; onderweg of thuis. Terwijl je de kinderen verzorgt of je dieren te eten geeft. Bezig in het huishouden of in de tuin. Tijdens het lezen van een boek of luisterend naar muziek. Met creatieve of ambachtelijke handenarbeid. Slenterend door een museum of wandelend in de natuur. Soms word je geraakt, even. Iets van verlangen beweegt zich. Je voelt dat er meer is. We spreken in dit verband ook wel over de ziel. Het verlangen van de ziel is geraakt. Je voelt iets aan van het Geheim van alle leven. En soms maakt het je stil.

Dit zijn momenten van bijzondere zeggingskracht. Ze komen in ieders leven voor. Ze gaan dieper dan emotie. Maar de vraag is of ze ons bijblijven, of ze kunnen beklijven en doorwerken. Hier moet niets, maar de uitnodiging ligt er. Dit is spannend: ieder mens is daarin vrij en verantwoordelijk.

Maar… gaat een mens op die Aanspraak in, dan komt spiritualiteit op gang. Je getrokken, geraakt weten is slechts één deel van het verhaal. Daadwerkelijk antwoorden, gehoor geven, dat is twee. Pas dan gaat spiritualiteit werken. Dan ook wordt er iets van een weg zichtbaar, van de persoonlijke weg. Je gaat steeds beter aanvoelen dat er richting schuilt in je leven. Terwijl het leven ogenschijnlijk gewoon doorgaat, met je werk in of voor het onderwijs, met de liefde en zorgen thuis, de contacten en verplichtingen daaromheen, kom jij op een diepere laag. Je probeert te luisteren naar wat er zonder woorden tot jou gezegd wordt, waartoe je geroepen bent. Je wordt minder een betweter en meer een leerling die luistert. Je komt wat losser van je zelfingenomen zelforganisatie en wordt meer een pelgrim die zijn of haar weg zoekt.

Spiritualiteit heeft dus alles te maken met bewustwording. Deze bewustwording werkt in principe door in alle facetten van de persoonlijkheid, zoals het denken en het aanvoelen, de wil en het handelen. De spirituele groei maakt dat iemand anders gaat leven, eerbiediger. Spiritualiteit is dus niet narcistisch. Hoewel het wel aan een individu gebeurt, betreft het juist een proces dat op termijn ten goede komt aan de gemeenschap of het grotere geheel. De kostbaarheid van het leven gaat meer spreken: in die persoon zelf, in de medemens en in de omgeving.
Maar deze bewustwording vraagt om een zekere oefening en scholing. Spiritualiteit in de zin van begeesterd leven komt niet uit de lucht vallen. Een solide spiritualiteit ontwikkelen vereist een zekere mate van ritme en structuur. Voor solide spiritualiteit is een zekere mate van intellectuele en spirituele voeding nodig. ‘Leren’ hoort dus bij spiritualiteit.

Scholen van spiritualiteit
Hiervoor verdiepten we ons in de kern van spiritualiteit. Vervolgens bekeken we hoe dit in het dagelijks leven op gang kan komen; dit was de eerste grondvorm van spiritualiteit. We concentreren ons nu op de tweede grondvorm: de spirituele ’school’.
Wie spiritualiteit echt een kans wil geven, moet zoeken naar passende vormen en juiste voeding. Alleen zo kan die Aanraking echt beklijven en doorwerken. Leren en oefenen horen er dus bij! Er is scholing nodig, op de verschillende niveaus van je zijn.
Nu is waarschijnlijk beter te begrijpen dat er ‘scholen’ van spiritualiteit zijn. Dit betreft niet de onderwijsinstellingen zoals wij die kennen, maar de oude tradities die nauw verwant zijn met de wereldgodsdiensten. Kloosterleven is daarvan een duidelijk voorbeeld.
Er wordt nogal eens meewarig of badinerend gesproken over de broeders en zusters die in kloosters en congregaties leven (bv. de ‘nonnen’ i.p.v. ‘zusters’ of ‘monialen’; de ‘zustertjes’). In werkelijkheid zijn het doorgaans zeer krachtige persoonlijkheden die, meestal na een lange strijd, bewust voor deze ongewone leefvorm hebben gekozen. Deze mannen en vrouwen hebben de goddelijke Aanraking ooit intens ervaren en weten zich geroepen tot een leven van stilte en gebed. Anderen zetten zich vanuit een dergelijke roeping op een andere manier in voor de samenleving. Veel ziekenhuizen en onderwijsinstellingen (in Nederland en wereldwijd) zijn in de afgelopen eeuwen gesticht vanuit een dergelijke bezieling.

Het zijn juist ook dergelijke mensen die vanuit een intense geraaktheid kritiek leveren op de godsdienst waarbinnen ze zijn opgegroeid. Dit geldt voor elke wereldgodsdienst, niet alleen voor het christendom, maar ook voor het jodendom, de islam, enzovoort. De spirituele groei – en in dit verband spreken we ook vaak van een mystieke geraaktheid – maakt de mensen kritisch. Ook hier is spiritualiteit dus niet soft en wereldvreemd, maar juist kritisch en betrokken. Sterker nog, vaak zijn het de spirituele figuren en stromingen binnen een godsdienst die kritiek leveren op het instituut dat vaak te veel waarde is gaan hechten aan leerstellingen en uiterlijk gedrag. Het zijn deze spirituele stromingen die een godsdienst veerkrachtig en gezond houden. Zo kan men de jood Jezus van Nazareth beschouwen als stichter van de joodse spirituele school of beweging die zich gaandeweg heeft ontwikkeld tot het christendom. Vervolgens zijn er binnen het christendom steeds weer mensen opgestaan die meenden dat de oorspronkelijke inspiratie sterk beschadigd was en om vernieuwing vroeg. Denk aan de woestijnmonniken in het oude Midden-Oosten, aan de al genoemde kloosterlijke stichtingen en bijbehorende hervormingen van bijvoorbeeld Clara van Assisi en Teresa van Avila, aan kerkelijke hervormingen van Luther en Calvijn. Maar denk ook aan de man die hier in Friesland zeker niet onvermeld mag blijven: Titus Brandsma, niet alleen volop karmeliet en hoogleraar mystiek in Nijmegen, maar vanuit zijn spiritualiteit ook enorm actief. Zo zette hij zich bijvoorbeeld enorm in vóór de Friese taal (r.-k. krant Ons Noorden; Fryske Akademy). Maar hij ging ook in tégen de macht van de NSB en de nazi’s op de media van die tijd. Zijn tocht langs alle redacties van de Nederlandse kranten moest hij uiteindelijk met de dood bekopen (concentratiekamp Dachau).

Mensen die kiezen voor een spirituele school, laten zich dus vormen in die specifieke spiritualiteit. Elke school heeft zijn eigen vormgeving en nestgeur. Ontdekken welke school bij iemand past, hangt van veel factoren af en vraagt de nodige tijd. Dit is een thema apart. Hoe iemand zich dan in zo’n spirituele school ontwikkelt, is ook weer een verhaal apart. Het leven van Titus Brandsma is daarvan een sprekend voorbeeld.

Tegenbewegingen
Een derde grondvorm van spiritualiteit wordt bepaald door de zogenoemde tegenbewegingen. Hier gaat het om mensen en stromingen die zo sterk of extreem zijn in hun bewogenheid en inzet voor de gemeenschap, dat ze eigenlijk niet goed passen in de spiritualiteit van het gewone leven of van een specifieke school. Je ziet dit bijvoorbeeld bij bepaalde kunstenaars en kluizenaars, bij een aantal theologen en strijders voor gerechtigheid. En natuurlijk kan er een overlap zijn met de voorgaande grondvormen van spiritualiteit. Denk bijvoorbeeld aan een componist als Johann Sebastian Bach, de joodse schilder Marc Chagall, de Zweedse topdiplomaat en secretaris-generaal van de Verenigde Naties Dag Hammarskjöld, de filosofe en politiek activiste Simone Weil, de Duitse theologe en vredesactiviste Dorothee Sölle, enzovoort. Ook de naamgever van uw onderwijsinstelling, Piter Jelles Troelstra, kan waarschijnlijk bij deze groep van spirituele tegenbewegingen geplaatst worden, daar kom ik straks op terug. Het gaat dus om mensen die niet passen in de spiritualiteit van het dagelijks leven of van een spirituele school, en die vanuit een mystieke geraaktheid hun talenten inzetten en werken aan een betere wereld, soms ten koste van hun eigen leven.

2 De waarde van spiritualiteit voor het onderwijs

Met het voorgaande heb ik geprobeerd u te laten kijken naar het fenomeen spiritualiteit en wel vanuit een wetenschappelijke achtergrond. Het betreft een bijzonder bewustwordingsproces, religieus van aard, maar niet noodzakelijk godsdienstig vormgegeven. In de kern gaat het om een authentiek geraakt worden, om een Aanspraak van een andere, niet-menselijke orde, die persoonlijk gericht is, die aandringt op een persoonlijk antwoord, en wat uiteindelijk bijdraagt aan het goede in de wereld. Een zekere mate van structuur en ritme, met goede inhoudelijke impulsen en juiste begeleiding zijn dan noodzakelijk. Daarvoor hoef je het klooster niet in te gaan; wel kunnen we veel leren van deze aloude en beproefde tradities.

Wat nu is hiervan de waarde voor het onderwijs?
Laat ik enkele andere mensen aan het woord laten. Om te beginnen, een van onze eerste hoogleraren pedagogiek, Philip Kohnstamm (1875-1951). Het woord spiritualiteit bezigt hij niet. Maar hij benadrukt diverse malen het belang van een veelzijdige vorming waarin ook de diepere lagen van mens-zijn worden aangesproken.
De maatschappij is, zo zegt hij nog voor de Tweede Wereldoorlog, gekenmerkt door pluriformiteit op levensbeschouwelijk en politiek gebied. Leerlingen moeten worden voorbereid op deelname aan deze samenleving. Het zuilgebonden onderwijs met katholieken, protestanten, sociaaldemocraten en liberalen elk hun eigen ‘bijzondere’ school wil hij doorbreken. Hij pleit voor een openbare school voor iedereen, waar leerlingen leren zelfstandig te werken en te denken, met kritische zin, verantwoordelijkheidsbesef, zelfvertrouwen en in gezamenlijkheid.
Kohnstamm verwerpt het belang van een confessionele achtergrond echter niet. Integendeel. Hij hecht hieraan veel waarde, maar dan als ondergrond. In dat verband verwijst hij regelmatig naar een noodzakelijke grondhouding. Nu noemen we dat spiritualiteit: de mens staat in relatie tot het Absolute en wordt uitgedaagd dit te internaliseren en tot richtsnoer van zijn levensweg te maken. ‘De mens’, zo schrijft hij ter inleiding op Persoonlijkheid in wording (vierde druk, 1963), ‘kunnen wij in zijn diepste wezen alleen begrijpen vanuit zijn staan-tegenover-God.’ Deze mysterievolle Aanspraak koesteren en verzorgen
– zonder dogmatisch te worden – behoort tot de basis van onderwijs en opvoeding.

Meer recent zijn de publicaties van Martha Nussbaum, hoogleraar recht en ethiek aan de universiteit van Chicago. In het veelgelezen en geprezen boek Niet voor de winst (vijfde druk, 2012) luidt zij de noodklok. Ons onderwijs moet anders, wereldwijd! We moeten uit dat allesbepalende maar geestdodende kader van de economische groei. We moeten onze scholen, opleidingen en universiteiten herinrichten. Zeker, technische en economische ontwikkelingen zijn belangrijk, maar ze zouden in dienst moeten staan van het geheel en niet andersom. Meer dan ooit heeft onze wereld mensen nodig die verstandig en creatief kunnen denken, die invoelend en kritisch zijn en samen willen werken aan een menswaardige samenleving. Om dit te bereiken pleit zij voor een herwaardering van de geesteswetenschappen. Vakken als geschiedenis, godsdienst, cultuur, de talen en de kunsten kunnen precies die kennis en vaardigheden versterken die nodig zijn voor een goed en democratisch samenleven in een pluriforme wereld.

Het woord spiritualiteit valt bij Martha Nussbaum niet, en haar waardering voor het vak godsdienst/levensbeschouwing (‘religion’) zou wat mij betreft wel wat explicieter mogen. Maar zij schetst als het ware het kader waarbinnen spiritualiteit kan zorgen voor de finishing touch. Voor een menswaardige samenleving, zo zegt zij, heb je goed gevormde mensen nodig, die kritisch, constructief en creatief kunnen werken, die weten wat medeleven is, die psychisch in balans zijn en die zichzelf kennen. Precies voor dit laatste, zo voeg ik nu toe, je zelf kennen en aanvoelen welke weg je hebt te gaan op micro en macroniveau, is spiritualiteit nodig. Dit leven in overeenstemming met de verborgen Aanspraak geeft de diepgang die ieder mens feitelijk zoekt en nodig heeft.
We hebben nu geluisterd naar twee denkers die elk op eigen wijze aansluiten op de waarde van spiritualiteit voor het onderwijs, Philip Kohnstamm en Martha Nussbaum. Als derde en laatste figuur staan we stil bij uw eigen Piter Jelles Troelstra. U weet het waarschijnlijk wel: geboren te Leeuwarden in 1860, gestorven te Den Haag 1930: fel socialist en antimonarchist, medeoprichter en voorman van de SDAP (Sociaaldemocratische Arbeiderspartij), waarvan hij de fractievoorzitter in de Tweede Kamer was. Maar deze politieke activist had ook een literaire kant. En in één van zijn Friese gedichten lezen we het volgende.

In de menselijke ziel
Leeft een beeld van waarheid en recht;
Een eeuwig verlangen kan hij voelen
Naar het rijk van vrede, liefde en licht;
En hoe ook hij wroet en worstelt in het duister,
Hoe ook het kwaad hem met modder bevuilt
Dat hemelse beeld raakt hij niet kwijt,
Nooit sterft zijn verlangen helemaal uit.
(werkvertaling LvA)

Der libbet yn’e minskesiele
In byld fan wierheid en fan rjocht;
Hy kin in iiv’ge langstme fiele
Nei ’t ryk fan frede, leafde en ljocht;
En hoe’t er omwrot yn it tsjuster,
En hoe’t him ’t kwea besmodzje mei,
Hy wurdt dat himelsk byld net bjuster,
Nea stjert alhiel dy langstme wei.
(Frysk út fiif ieuwen, tweede druk,1976)

Er leeft, zo zegt Troelstra, in de menselijke ziel een verlangen naar vrede, liefde en licht. Maar het is moeilijk om bij dit verlangen te blijven. Wij mensen, zo zegt hij verderop in zijn gedicht, zijn ‘swalkers’: we dwalen doelloos rond, weten geen keuze te maken en vragen ons steeds weer af ‘zou dit wel de juiste weg zijn?’ Dringend zegt hij: ‘Geloof toch in de stem van je hart; tijdens je meest innerlijke “heilige” overpeinzingen ben je je bewust van het lijden van je naaste en weet jij jezelf schuldig daaraan. Luister naar je innerlijke roep en sla de weg in waar jouw invoelende hart je brengt.’
Hier zien we prachtig hoe iemand zich vanuit een diepe bewogenheid inzet voor een rechtvaardiger samenleving. Hij is niet alleen een strijdbaar politicus, maar ook een leider die zijn mensen op hun eigen verantwoordelijkheid aanspreekt. Heel dit gedicht In nije tiid ademt de sfeer van spiritualiteit zoals wij die vanmiddag hebben verkend. Wees alert, zegt hij, maak contact met het verlangen van je ziel naar waarachtig leven en liefde. Dit contact zal je de ogen openen en je handen aansturen, en doen meewerken aan een rechtvaardige en vredevolle wereld.

3 Spiritualiteit in de praktijk van het onderwijs

Wat een prachtige naamgever voor deze scholengemeenschap: Piter Jelles Troelstra, socialist en enorm spiritueel, waarschijnlijk meer dan velen van u zich realiseerden.
En hiermee zijn we aangekomen bij het laatste onderdeel van deze lezing, de vraag naar spiritualiteit in de onderwijspraktijk. Daarover kan ik kort zijn, geheel in de geest van Piter Jelles: u moet het zelf doen! Wat kunt u doen? Drie punten.

Punt 1: De meer theoretische kant
Leer kijken naar spiritualiteit en wel als een aandachtsveld dat hoort bij goed onderwijs. Zie dat het niet gaat om een narcistische hobby, maar om fundamentele processen van verdieping die bijdragen aan de kwaliteit van leven en samenleven. In die zin hoort het bij onderwijs. Onderwijzers, leraren en opleiders brengen kennis bij, helpen vaardigheden te ontwikkelen, en zijn doorheen dit alles personen aan het vormen. Denk maar aan de drie domeinen van Gert Biesta: kwalificatie, socialisatie en subjectivering ofwel persoonsvorming. Kinderen, jongeren en vooral jongvolwassenen helpen een antenne te ontwikkelen voor het domein van de Geest hoort daarbij. Niet dat we in het onderwijs diepgaande spirituele processen moeten stimuleren, integendeel wat mij betreft. Maar u als manager en docent hoort deze kennis en dit aanvoelen wel in uw eigen bagage te hebben.

Punt 2: De praktische kant
Hou bij het werken met spiritualiteit in de gaten dat de Geest op vele manieren werkt. Ja, solide spiritualiteit wordt aangedreven door die goddelijke Aanspraak. Maar vervolgens is de vormgeving voor ieder mens anders. Spirituele stromingen en figuren kunnen van grote waarde zijn, maar ze kunnen ook in de weg zitten. Dat hangt van veel factoren af. Belangrijk is dat u als gids ziet en aanvoelt – dus met uw verstandelijke kennis en spirituele gevoeligheid – wat een groep van leerlingen of stafleden of een individu nodig heeft. Kloosterbezoek, concertbezoek, een kunstenaar in de klas, een themadag over spiritualiteit, een gespreksgroep over motivatie of zingeving, een groep mandalakleuren of creatief schilderen, een één-op-één gesprek, werken met muziek – er zijn zoveel manieren om die antenne voor het waaien van de Geest te stimuleren.

Punt 3: Uw eigen spirituele ontwikkeling verzorgen
Wat mij betreft is dit het belangrijkste. U als leidinggevende en als docent bent de sleutel. Dit geldt voor iedere aanwezige hier, ongeacht uw werkveld. Zonder uw eigen spiritualiteit gaat het niet. Twee dingen zijn dan nodig: kennis en vorming. Over kennis hadden we het daarnet al: weten waar je het over hebt, het verschijnsel doorzien en kunnen hanteren – in relatie tot de samenleving, het onderwijs, de godsdiensten en de persoonlijke levensweg.
Maar voor uw eigen spiritualiteit heeft u niet alleen kennis nodig, maar ook een innerlijke basis. De kenniskant stond centraal in deze lezing. De vormingskant spreek ik nu niet expliciet aan. Natuurlijk hoop ik dat deze lezing ook iets in uw innerlijk op gang heeft gebracht. Maar uw eigen aanvoelen staat nu vooral in de wachtstand. Ik ga daar nu niet actief mee aan de slag. We gaan niet met elkaar in gesprek, we gaan niet als pelgrims aan de wandel, we gaan niet met elkaar naar een klooster. Ik zou wel willen, maar de setting is er niet naar. Het enige wat ik kan doen is u huiswerk meegeven.

Als u namelijk denkt en als u voelt, ‘ja, dit gebied van de spiritualiteit zou ik wel wat meer willen uitdiepen’, ga dat dan ook doen. En wel naar die twee kanten: leren kijken en denken, en een innerlijke gevoeligheid ontwikkelen. Boeken, cursussen, gesprekken; maar ook verstillen, luisteren en creatieve meditatie; mogelijkheden te over. Kijken en luisteren, keuzes maken en ernaar handelen.
Neem het advies van Piter Jelles Troelstra en vele begeesterde mensen met hem ter harte: gebruik uw verstand, maar volg ook het verlangen van de ziel. Want diep verborgen leeft dat verlangen naar waarachtig leven, liefde en vrede. Wij moeten moeite doen om dit op het spoor te komen en daar vervolgens goed voor te zorgen. Maar elke keer wanneer we daar een beetje in slagen, zullen we zien en ervaren hoe kostbaar het leven is. En dan kunnen we niet anders dan ernaar handelen.

Mevrouw Elly Bloem, u in het bijzonder wens ik toe dat spiritualiteit uw levensweg mag blijven verrijken. Dat u mag blijven groeien en bloeien, en rijkelijk vrucht mag dragen in uw omgeving.
En natuurlijk wens ik dit u allen toe.
Met mijn dank voor uw aandacht.